🌾 मिथिलाक मौखिक ज्ञान परम्परा

डाक-वचन, लोकोक्ति ओ मुहावरा

डाकक सहस्र-वर्षीय मौसम व कृषि विज्ञान, लोक-जीवनक तीक्ष्ण व्यंग्य, ओ पीढ़ी-दर-पीढ़ी संचित अमर मिथिला जीवन-दर्शन।

सम्पूर्ण संग्रह (All) 🌾 डक-वचन: कृषि ओ ऋतु 🌿 डक-वचन: स्वास्थ्य ओ नीति 💡 लोकप्रिय लोकोक्ति (Proverbs) 🗣️ मैथिली मुहावरा (Idioms) 🎭 मैथिली फकरा (Witty Sayings)
🔍
कुल 102 प्रामाणिक वचन ओ मुहावरा उपलब्ध अछि
🌾 डाक-वचन • agriculture

रोहिनी बरसै मृगसिरा जाय

रोहिनी बरसै मृगसिरा जाय, तब जानब जे अन्न समाय।
भावार्थ (Meaning):

रोहिणी नक्षत्रमे वर्षा हो आ मृगशिरा सूखा बीति जाय, तखने पृथ्वी पर अन्नक प्रचुर भंडार भरैत अछि।

संदर्भ: कृषि योग सूत्र।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: रोहिणी में बारिश हो और मृगशिरा सूखा बीते, तो अन्न की भरपूर पैदावार होती है।
English: When rain falls in Rohini and Mrigashira passes dry, know that the granaries will overflow with food.
स्रोत: डाक-वचन (वर्षा योग)
🌾 डाक-वचन • agriculture

जे जे खेती करै कुआर

जे जे खेती करै कुआर, ओकर बाछा खाय ने पयाल।
भावार्थ (Meaning):

जे किसान कुआर (आश्विन) मासमे समयबद्ध खेती करैत अछि, ओकर घर अन्न आ पशुक चारा (घास) सँ परिपूर्ण रहैत अछि।

संदर्भ: समयबद्ध कृषि प्रबंधन।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: जो किसान कुआर (आश्विन) में समय पर खेती करता है, उसके मवेशी कभी भूखे नहीं रहते।
English: The farmer who cultivates in the month of Kuar ensures that even his calves never lack nutritious fodder.
स्रोत: डाक-वचन
🌾 डाक-वचन • weather

उगते सुरुज जे देखे लाल

उगते सुरुज जे देखे लाल, ताहि दिन बरखा होय बिहाल।
भावार्थ (Meaning):

भोरमे सूर्योदयक समय यदि पूरब दिशा सिन्दूरी लाल देखाइ पड़य, तँ ओहि दिन भारी वर्षा होयबाक प्रबल संभावना रहैत अछि।

संदर्भ: पारंपरिक मौसम पूर्वानुमान।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: यदि सुबह उगते समय सूर्य अधिक लाल दिखाई दे, तो उस दिन मूसलाधार बारिश होने की संभावना होती है।
English: A deep crimson sunrise warns of torrential rainfall before the day is out.
स्रोत: डाक-वचन (मौसम विज्ञान)
🌾 डाक-वचन • agriculture

ऊंच नीच कऽ खेत बनाउ

ऊंच नीच कऽ खेत बनाउ, जल थल बुझि कऽ बीज जमाउ।
भावार्थ (Meaning):

खेतक ढलान, माटिक गहराई, ओ जल-निकासी बुझि कऽ ही बीया बोबक चाही, तखने उचित फसल प्राप्त होइत अछि।

संदर्भ: जमीन ओ जल संरक्षणक सूत्र।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: खेत की ऊंच-नीच और जल-जमाव को समझकर ही बीज बोना चाहिए ताकि परिश्रम सफल हो।
English: Observe the elevation and water-retention of fields before sowing seeds for optimal growth.
स्रोत: डाक-वचन
🌾 डाक-वचन • health

खाउ पीउ कऽ करू आराम

खाउ पीउ कऽ करू आराम, ताहि सँ नीक नहि कोनो काम।
भावार्थ (Meaning):

संतुलित भोजन कऽ किछु काल विश्राम करब शरीर ओ मनक नीरोगिताक लेल परम आवश्यक अछि।

संदर्भ: दैनिक जीवनचर्या।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: भोजन के उपरांत थोड़ा विश्राम करना उत्तम स्वास्थ्य के लिए जरूरी है।
English: A wholesome meal followed by mindful rest is the secret to enduring vitality.
स्रोत: डाक-वचन
🌾 डाक-वचन • ethics

अल्प विद्या भयंकारी

अल्प विद्या भयंकारी, जेना आन्हरक हाथे लाठी।
भावार्थ (Meaning):

अधूरा ज्ञान अत्यंत अनर्थकारी होइत अछि, जेना कोनो नेत्रहीनक हाथमे लाठी जे स्वयं ओ दोसरो लेल संकट बनि जाइत अछि।

संदर्भ: नीति वचन।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: अधूरा ज्ञान खतरनाक होता है, जैसे किसी अंधे के हाथ में लाठी।
English: Shallow knowledge is perilous, like a walking staff swung blindly in the hands of the sightless.
स्रोत: डाक-वचन (नीति)
🌾 डाक-वचन • ethics

अपन हाथ जगन्नाथ

अपन हाथ जगन्नाथ, दोसराक आस पर काज अनाथ।
भावार्थ (Meaning):

जे काज स्वयं अपन हाथ सँ कएल जाय ओहिमे सफलता निश्चित रहैत अछि; दोसराक भरोसा कएल काज सदा अधूर रहि जाइत अछि।

संदर्भ: स्वावलंबन ओ पुरुषार्थक संदेश।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: अपना काम स्वयं करना ही सबसे बड़ा संबल है, दूसरों के भरोसे काम अधूरा रह जाता है।
English: Self-reliance guarantees success; relying on others leaves your labor orphaned.
स्रोत: डाक-वचन / लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • ethics

आन्हर गुरु बहिरा चेला

आन्हर गुरु बहिरा चेला, दूनू नरकमे धक्कम-धैला।
भावार्थ (Meaning):

जखन मार्गदर्शक स्वयं अज्ञानी होइत अछि आ शिष्य सेहो विवेकहीन, तँ दुनूक पतन निश्चित होइत अछि।

संदर्भ: योग्य संगतिक महत्व।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: मार्गदर्शक और शिष्य दोनों जब अयोग्य हों, तो दोनों का नुकसान निश्चित है।
English: A blind teacher and a deaf student: both tumble headlong into ruin.
स्रोत: पारंपरिक लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • general

एक तँ करेला तीत, दोसर नीम चढ़ल

एक तँ करेला तीत, दोसर नीम चढ़ल।
भावार्थ (Meaning):

एक तँ मनुष्य स्वभाव सँ कटु वा दुर्गुणी, ऊपर सँ कुसंगति भेटि गेला सँ आओर अधिक कलहकारी बनि जेनाय।

संदर्भ: दुर्गुणक पराकाष्ठा।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: एक तो पहले से ही बुरा स्वभाव, ऊपर से बुरी संगत मिलना।
English: Bitter as bitter-gourd by nature, and further twisted by climbing a neem tree.
स्रोत: पारंपरिक लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • humor

नाच न जानय आंगन टेढ़

नाच न जानय आंगन टेढ़।
भावार्थ (Meaning):

अपन अक्षमता वा अयोग्यता स्वीकार नहि कऽ परिस्थितिकेँ दोष देब।

संदर्भ: बहानेबाजी पर व्यंग्य।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: अपनी कमी छुपाने के लिए व्यवस्था या साधन में खोट निकालना।
English: Unable to dance, blaming the courtyard for being crooked.
स्रोत: पारंपरिक लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • ethics

बाँझ की जानय प्रसव पीड़ा

बाँझ की जानय प्रसव पीड़ा।
भावार्थ (Meaning):

जे व्यक्ति कहियो दुःख, कष्ट वा विभीषिका सँ नहि गुजरल अछि, ओ दोसराक अंतर्वेदना वा पीड़ाक गहराई नहि बुझि सकैत अछि।

संदर्भ: सहानुभूति ओ संवेदनशीलता।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: जिसने कभी कष्ट न झेला हो, वह दूसरे की पीड़ा को नहीं समझ सकता।
English: One who has never endured labor cannot truly grasp the pangs of childbirth.
स्रोत: पारंपरिक लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • ethics

घरक भेदी लंका ढाहय

घरक भेदी लंका ढाहय।
भावार्थ (Meaning):

अपनहि लोकक विश्वासघात वा अंदरूनी फूट सबसँ बड़ विनाशक कारण बनैत अछि।

संदर्भ: सतर्कता ओ संगठनक महत्व।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: आंतरिक कलह और अपने लोगों का विश्वासघात सर्वनाश का कारण बनता है।
English: The insider with malicious secrets brings down the mightiest citadel.
स्रोत: पारंपरिक लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • general

अकलीक बिना घकली

अकलीक बिना घकली।
भावार्थ (Meaning):

बिना बुद्धि-विवेकक खाली अहंकार, दौड़-धूप वा आडंबर अंततः हास्यास्पद सिद्ध होइत अछि।

संदर्भ: बुद्धिक महत्ता।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: बिना अक्ल के सिर्फ भागदौड़ या दिखावा व्यर्थ है।
English: Senseless rushing without wisdom is mere vanity and commotion.
स्रोत: पारंपरिक लोकोक्ति
🗣️ मुहावरा • general

ओंठ चाटब

ओंठ चाटब
भावार्थ (Meaning):

तृप्त नहि होयब, अधिकक लालसा बनल रहब, वा कोनो पदार्थक स्वादक कायल भऽ जेनाय।

प्रयोग: "मिथिलाक मखानक खीर एतेक स्वादु छल जे पाहुन सभ ओंठ चाटैत रहि गेलाह।"
संदर्भ: भोजन ओ रसस्वादन।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: अत्यधिक स्वादिष्ट लगना, और पाने की तीव्र लालसा होना।
English: To lick one's lips in longing or savor a delicacy thoroughly.
स्रोत: मैथिली मुहावरा
🗣️ मुहावरा • general

माथ पर हाथ देब

माथ पर हाथ देब
भावार्थ (Meaning):

अत्यधिक हताश, शोकाकुल वा चिंतित भऽ कऽ बैस जेनाय।

प्रयोग: "बाढ़िक विभीषिका देखि कऽ किसान माथ पर हाथ दऽ कऽ बैसि गेलाह।"
संदर्भ: शोक वा विवशता।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: गहरी चिंता या निराशा में पड़ जाना।
English: To rest one's head in one's hands in profound despair.
स्रोत: मैथिली मुहावरा
🗣️ मुहावरा • ethics

आँखि देखि मखी गिलब

आँखि देखि मखी गिलब
भावार्थ (Meaning):

जनैत-बुझैत कोनो अनुचित, भ्रष्ट वा गलत काजकेँ स्वीकार कऽ लेब।

प्रयोग: "सत्य जनितहुँ झूठक समर्थन करब आँखि देखि मखी गिलब सन अछि।"
संदर्भ: विवेकशून्यता।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: जानबूझकर अनुचित या हानिकारक बात को स्वीकार करना।
English: To swallow a fly with eyes wide open (knowingly accepting deceit).
स्रोत: मैथिली मुहावरा
🗣️ मुहावरा • humor

गाल फुलाबब

गाल फुलाबब
भावार्थ (Meaning):

छोट बात पर रुसि जेनाय, कोप प्रकट करब वा मुंह फुला कऽ बैसब।

प्रयोग: "हँसी-मजाकमे गाल फुला लेब उचित नहि अछि।"
संदर्भ: घरेलू व्यवहार।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: रूठ जाना, नाराजगी जताना।
English: To puff one's cheeks in a huff; to sulk.
स्रोत: मैथिली मुहावरा
🗣️ मुहावरा • general

कान भरब

कान भरब
भावार्थ (Meaning):

कोनो निर्दोष व्यक्तिक विरुद्ध दोसराक मनमे गुप्त रूप सँ भ्रम वा विष घोलब (चुगली करब)।

प्रयोग: "कान भरनिहार लोकक कारणे परिवारमे कलह बढ़ि जाइत अछि।"
संदर्भ: पारिवारिक ओ सामाजिक सतर्कता।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: चुगली करना, किसी के विरुद्ध भड़काना।
English: To poison someone's ears against another; whisper malicious gossip.
स्रोत: मैथिली मुहावरा
🗣️ मुहावरा • general

नाक रगड़ब

नाक रगड़ब
भावार्थ (Meaning):

अत्यधिक दीन-हीन भऽ कऽ खुशामद करब वा क्षमा याचना करब।

प्रयोग: "स्वाभिमानी मनुष्य कहियो ककरो आगाँ नाक नहि रगड़ैत अछि।"
संदर्भ: स्वाभिमान बनाम लाचारी।
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: अत्यधिक गिड़गिड़ाना या विनती करना।
English: To rub one's nose on the ground in humble contrition or desperate pleading.
स्रोत: मैथिली मुहावरा
🗣️ मुहावरा • general

आगि मुतनाइ

आगि मुतनाइ
भावार्थ (Meaning):

अत्यंत दुस्साहसपूर्ण, विनाशकारी वा आगि लगयनिहार कलहक काज करब; भारी विपत्तिकेँ निमंत्रण देब।

संदर्भ: Source: WhatsApp community conversation | Notes: Explicitly identified in source as a muhāwara. | Status: PENDING_REVIEW
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: अत्यंत खतरनाक या विनाशकारी काम करना; कलह या भारी विपत्ति को मोल लेना।
English: To court extreme danger or invite disaster through reckless provocation.
स्रोत: पारंपरिक मैथिली मुहावरा
💡 लोकोक्ति • ethics

करनी देखियौ मरनी बेर

करनी देखियौ मरनी बेर
भावार्थ (Meaning):

मनुष्यक कर्म ओ आचरणक वास्तविक परीक्षा वा परिणाम जीवनक अंतिम घड़ी अथवा विपत्तिक समय देखाइ पड़ैत अछि।

संदर्भ: Source: WhatsApp community conversation | Notes: Likely proverb/folk saying; meaning verified. | Status: PENDING_REVIEW
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: मनुष्य के कर्मों का असली फल और मूल्यांकन अंत समय या संकट के समय सामने आता है।
English: A person's true character and deeds are judged in the final hour or times of peril.
स्रोत: पारंपरिक मैथिली लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • humor

जुड़े मियां के माड़ नहि, मांगे मियां ताड़ी

जुड़े मियां के माड़ नहि, मांगे मियां ताड़ी।
भावार्थ (Meaning):

अपन मूल आवश्यकता (माड़-भात) सेहो पूरा नहि भऽ पाबि रहल अछि, मुदा शौक ओ विलासिता (ताड़ी) क मांग कएल जा रहल अछि।

संदर्भ: Source: WhatsApp community conversation | Notes: Likely proverb; preserve source spelling. | Status: PENDING_REVIEW
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: पेट भरने के लिए साधारण भोजन तक मयस्सर नहीं, पर शौक नवाबों जैसे रखना।
English: Lacking basic sustenance yet craving luxuries beyond one's means.
स्रोत: पारंपरिक मैथिली लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • humor

मंगनी के पाया, सत्तर मन तौलाया

मंगनी के पाया, सत्तर मन तौलाया।
भावार्थ (Meaning):

मुफ्त वा उपहारमे भेटल सामान्य वस्तुक सेहो बढ़ा-चढ़ा कऽ मोल-तोल वा बखान करब।

संदर्भ: Source: WhatsApp community conversation | Notes: Romanized source said 'Mangni ka paya, 70 man taulaya'; Devanagari transcription standardized. | Status: PENDING_REVIEW
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: मुफ्त में मिली चीज की भी नुक्ताचीनी करना या उसका अत्यधिक मोल जताना।
English: Nitpicking or making excessive demands regarding a gift or something received for free.
स्रोत: पारंपरिक मैथिली लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • humor

'फलना' मारलक बटेर, आ एक कनमा माउस में नौ कनमा तेल

'फलना' मारलक बटेर, आ एक कनमा माउस में नौ कनमा तेल।
भावार्थ (Meaning):

छोट उपलब्धि पर अत्यधिक अनावश्यक व्यय वा आडंबर करब; वस्तुक मोल सँ अधिक ओकर साजो-सामान पर खर्च करब।

संदर्भ: Source: WhatsApp community conversation | Notes: Contains placeholder 'फलना' and traditional measure 'कनमा'. | Status: PENDING_REVIEW
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: छोटी सी उपलब्धि पर अत्यधिक दिखावा और खर्च करना; माल से ज्यादा लागत लगाना।
English: Spending disproportionately on preparation and display for a minuscule catch.
स्रोत: पारंपरिक मैथिली लोकोक्ति
💡 लोकोक्ति • general

अघायल बगुला के पोठी तीत

अघायल बगुला के पोठी तीत
भावार्थ (Meaning):

तृप्त वा सम्पन्न व्यक्ति लेल सामान्य उत्तम वस्तु सेहो अरुचिकर वा महत्वहीन लागि जेनाय; पेट भरल रहला पर स्वाद बिगाड़ब।

संदर्भ: Source: WhatsApp community conversation | Notes: Classic folk proverb on satiation. | Status: PENDING_REVIEW
हिन्दी अनुवाद ओ English Summary देखू ▾
हिन्दी: तृप्त या संपन्न व्यक्ति को अच्छी चीज में भी खोट नजर आना; पेट भरा होने पर ना नुकुर करना।
English: When fully satiated, even fine food seems bitter (the affluent disregard small blessings).
स्रोत: पारंपरिक मैथिली लोकोक्ति
पृष्ठ 1 / 4 अगिला पृष्ठ →
ऐतिहासिक ओ सांस्कृतिक धरोहर

डाक के छलाह? (The Legacy of Dak in Mithila)

मिथिलाक प्राचीन परंपरा अनुसार डाक (Dak) एक प्रकांड दार्शनिक, खगोलविद, ओ कृषि-मौसम वैज्ञानिक छलाह। हुनक वचन (डक-वचन) कोनो कोरा कल्पना नहि, बल्कि सहस्र वर्षक सटीक पर्यावरणीय अवलोकन, नक्षत्र गति, वर्षा-अनुमान, पशुरक्षा, ओ मिट्टीक प्रकृतिक आधार पर रचित सूत्र अछि।

"साओन मास बहे पुरवैया...", "आद्रा बरसे पुनरबस जाय...", वा "माघक घाम, जेठक छांह..." जेहन वचन आजुक आधुनिक युगमे सेहो मिथिलाक गाम-घरमे सटीक सिद्ध होइत अछि। ई मंच एहि अनमोल मौखिक संपदाकेँ आधुनिक पीढ़ी लेल डिजिटल रूपमे संरक्षित करबाक संकल्प अछि।

✓ वचन कॉपी कऽ लेल गेल!