𑒧𑒱𑒟𑒱𑒪𑒰𑒏𑓂𑒭𑒩
HISTORICAL ISO 15924: Tirh Unicode: U+11480–U+114DF

तिरहुता (मिथिलाक्षर)

(Tirhuta)
𑒧𑒱𑒟𑒱𑒪𑒰𑒏𑓂𑒭𑒩

मैथिली भाषाक पारंपरिक आ मौलिक साहित्यिक लिपि, जाहिमे महाकवि विद्यापतिक पदावली, दार्शनिक मीमांसा, धर्मशास्त्र आ प्राचीन शिलालेख सुरक्षित अछि।

📜 ऐतिहासिक विवरण 🔤 वर्णमाला तालिका 📚 संदर्भ सूची (4) 🔄 मिथिलाक्षर परिवर्तक

तिरहुता (मिथिलाक्षर) परिचय

What is Tirhuta / Mithilakshar?
तिरहुता, जकरा मैथिली सांस्कृतिक परिवेशमे प्रायः 'मिथिलाक्षर' सेहो कहल जाइत अछि, मैथिली भाषाक प्रमुख पारंपरिक लिपि थिक। ई लिपि पूर्वी भारतीय ब्राह्मी शाखाक एकटा विशिष्ट अंग अछि आ एकर घनिष्ठ ऐतिहासिक संबंध बंगाली, असमिया (कामरूपी) आ ओड़िया लिपिसभक विकास-क्रम सँ रहल अछि। मिथिलामे सदियौंसँ संस्कृत विद्या, न्याय दर्शन, मीमांसा, स्मृति शास्त्र, कर्मकांड आ मैथिली काव्यक रचना एही लिपिमे पाण्डुलिपि (ताड़पत्र आ भोजपत्र) पर सुरक्षित रहल। २०म शताब्दीमे मुद्रण तकनीक आ सरकारी कामकाजमे देवनागरीक प्रसार भेलाक बादो, मिथिलाक सांस्कृतिक अनुष्ठानसभ (जेना पंजि-प्रबंध, विवाह-कुशिका, जनमपत्री आ पाति-पतर) मे मिथिलाक्षरक व्यवहार जीवित रहल अछि।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि आ विकास-यात्रा

Historical Background & Development
भाषावैज्ञानिक आ पुरालेखीय साक्ष्यक अनुसार, तिरहुता लिपिक स्वतंत्र स्वरूप लगभग १०म-११म शताब्दी ईस्वीक आसपास स्पष्ट होमय लागल, जखन उत्तर-पूर्वी भारतमे सिद्धमातृका (कुटिला) लिपिक क्षेत्रीय विभेदीकरण भऽ रहल छल। कर्नाट वंशीय राजा हरिसिंहदेवक शासनकाल (१४म शताब्दी) आ तदनंतर ओइनिवार राजवंशक समयमे मिथिलाक्षरक चरम उत्कर्ष देखल जाइत अछि। महाकवि विद्यापति (१४म-१५म शताब्दी) अपन अमर पदावली आ संस्कृत ग्रंथ (जेना 'पुरुषपरीक्षा', 'भूपरिक्रमण') मिथिलाक्षरमे लिखलन्हि, जाहिमे सँ किछु प्राचीन तालपत्र पाण्डुलिपि आइयो दरभंगा राज आ नेपालक राष्ट्रीय अभिलेखागारमे सुरक्षित अछि। ई ध्यान राखब आवश्यक अछि जे ऐतिहासिक लिपि-विकास एकटा क्रमिक प्रक्रिया थिक, कोनो एकटा निश्चित वर्षमे एकर उत्पत्ति नहि मानल जा सकैत अछि।

मैथिली भाषा सँ प्रगाढ़ संबंध

Relationship with the Maithili Language
तिरहुताक संबंध मैथिली भाषा सँ ऐतिहासिक रूप सँ अत्यंत प्रगाढ़ आ स्वाभाविक रहल अछि। मैथिलीक विशिष्ट ध्वनिविज्ञान (Phonology)—विशेषतः ह्रस्व 'इ' आ 'उ' कार, अर्ध-स्वरक उच्चारण, आ अनुनासिक स्वर—तिरहुताक वर्णमाला आ मात्रा-व्यवस्था सँ स्वाभाविक रूप सँ संबद्ध छल। यद्यपि वर्तमान समयमे मैथिलीक अधिकांश मुद्रण आ पठन-पाठन देवनागरीमे होइत अछि, मुदा मैथिली भाषाई अस्मिता, साहित्यिक धरोहर आ लिपि-इतिहासमे तिरहुताक स्थान केंद्रीय अछि।

लिपिगत संरचना आ लेखन विशेषता

Structural & Writing Characteristics
तिरहुता लिपिक प्रमुख संरचनात्मक विशेषतासभ एहि प्रकार अछि: १. **सतत शिरोरेखा**: देवनागरी समान एकरो वर्णसभक शीर्ष पर सतत आड़ी रेखा (शिरोरेखा) रहैत अछि। २. **कोणीय गठन आ त्रिकोणीय पुट**: बंगाली आ असमिया समान तिरहुताक बहुतेरा वर्णमे तीक्ष्ण कोण आ त्रिकोणीय संरचना देखल जाइत अछि। ३. **विशिष्ट संयुक्त वर्ण (Ligatures)**: तिरहुतामे व्यंजनसभक परस्पर मेल सँ बनयवला संयुक्त अक्षर अत्यंत समृद्ध आ कलात्मक अछि। ४. **मात्राक ऊपर झुकाव**: 'ए' आ 'ओ' कार केर मात्रा वर्णक पूर्व वा ऊपर सँ विशिष्ट वक्राकार रूपमे लगैत अछि।

यूनिकोड मानकीकरण आ डिजिटल संरक्षण

Unicode Encoding & Digital Preservation
अंशुमान पांडेय (Anshuman Pandey) द्वारा प्रस्तुत विस्तृत तकनीकी प्रस्तावक आधार पर, यूनिकोड कंसोर्टियम द्वारा वर्ष २०१४ मे **Unicode Version 7.0** मे तिरहुता लिपिक आधिकारिक समावेश कएल गेल। - **यूनिकोड खंड (Unicode Block)**: Tirhuta (`U+11480` सँ `U+114DF`) - **मानकीकृत वर्ण**: स्वर, व्यंजन, मात्रा, अंक, आ विशिष्ट ऐतिहासिक विराम-चिह्न - **मुक्त डिजिटल फॉन्ट**: Google Noto Sans Tirhuta, MithilaUni, आ आधुनिक OpenType फॉन्टक उपलब्धता सँ आइ कम्प्यूटर आ स्मार्टफ़ोन पर मिथिलाक्षरक सुगम डिजिटल प्रदर्शन संभव भेल अछि।

वर्तमान स्थिति आ संरक्षणक दायित्व

Current Status & Preservation Challenges
वर्तमानमे तिरहुता लिपिक पुनरुद्धार लेल व्यापक सामाजिक आ शैक्षणिक प्रयास भऽ रहल अछि: - बिहार आ नेपालक विभिन्न संस्थासभ द्वारा मिथिलाक्षर साक्षरता अभियान चलाओल जा रहल अछि। - प्राचीन पाण्डुलिपिसभक कैटलॉगिंग आ डिजिटल संरक्षण कार्य राष्ट्रीय पाण्डुलिपि मिशन (NMM) केर सहयोग सँ प्रगति पर अछि। - डिजिटल प्लेटफार्म पर यूनिकोड फॉन्टक शुद्ध रेंडरिंग सुनिश्चित करब आ नवयुवक पीढ़ीक बीच एहि ऐतिहासिक लिपिक परिचायक ज्ञान प्रसारित करब वर्तमान समयक मुख्य दायित्व अछि।

वर्णमाला तालिका (Character Reference)

यूनिकोड फॉन्ट रेंडरिंग

ई तालिका वास्तविक यूनिकोड वर्णमाला आधारित अछि। ब्राउजरमे स्पष्ट दृश्य लेल Google Noto Sans Tirhuta फॉन्टक प्रयोग भऽ रहल अछि।

स्वर वर्ण (Independent Vowels)

𑒁
अ
U+11481
𑒂
आ
U+11482
𑒃
इ
U+11483
𑒄
ई
U+11484
𑒅
उ
U+11485
𑒆
ऊ
U+11486
𑒇
ऋ
U+11487
𑒋
ए
U+1148B
𑒌
ऐ
U+1148C
𑒍
ओ
U+1148D
𑒎
औ
U+1148E

व्यंजन वर्ण (Consonants)

𑒏
क
U+1148F
𑒐
ख
U+11490
𑒑
ग
U+11491
𑒒
घ
U+11492
𑒓
ङ
U+11493
𑒔
च
U+11494
𑒕
छ
U+11495
𑒖
ज
U+11496
𑒗
झ
U+11497
𑒘
ञ
U+11498
𑒙
ट
U+11499
𑒚
ठ
U+1149A
𑒛
ड
U+1149B
𑒜
ढ
U+1149C
𑒝
ण
U+1149D
𑒞
त
U+1149E
𑒟
थ
U+1149F
𑒠
द
U+114A0
𑒡
ध
U+114A1
𑒢
न
U+114A2
𑒣
प
U+114A3
𑒤
फ
U+114A4
𑒥
ब
U+114A5
𑒦
भ
U+114A6
𑒧
म
U+114A7
𑒨
य
U+114A8
𑒩
र
U+114A9
𑒪
ल
U+114AA
𑒫
व
U+114AB
𑒬
श
U+114AC
𑒭
ष
U+114AD
𑒮
स
U+114AE
𑒯
ह
U+114AF

मात्रा आ आश्रित चिह्न (Vowel Signs & Diacritics)

𑒰
ा
U+114B0
𑒱
ि
U+114B1
𑒲
ी
U+114B2
𑒳
ु
U+114B3
𑒴
ू
U+114B4
𑒵
ृ
U+114B5
𑒹
े
U+114B9
𑒺
ै
U+114BA
𑒻
ो
U+114BB
𑒼
ौ
U+114BC
𑓂
्
U+114C2
𑒿
ं
U+114BF
𑓀
ः
U+114C0
𑒾
ँ
U+114BE

प्रमाणित संदर्भ सूची (Provenance & Bibliography)

फेज ७.५ शोध निष्ठा

एहि पृष्ठ पर प्रस्तुत समस्त ऐतिहासिक व भाषावैज्ञानिक विवरण विश्वसनीय प्राथमिक ऐतिहासिक स्रोतों, पुरालेखीय साक्ष्यों, यूनिकोड मानकीकरण प्रस्तावों आ प्रामाणिक शोधग्रंथों पर आधारित अछि।

🏛️ प्राथमिक ऐतिहासिक स्रोत वर्ष: 1903

Linguistic Survey of India, Vol. V (Indo-Aryan Family, Eastern Group, Part II: Specimens of the Bihari and Oriya Languages)

लेखक / संपादक: Sir George Abraham Grierson
प्रकाशन / संस्थान: Office of the Superintendent of Government Printing, Calcutta
Grierson, G. A. (1903). Linguistic Survey of India (Vol. 5, Part 2). Calcutta: Government Printing.

विस्तृत भाषाई सर्वेक्षण जाहिमे मैथिली भाषा आ तिरहुता लिपिक तुलनात्मक अध्ययन आ पाण्डुलिपि नमूना संकलित अछि।

📚 शोध-संदर्भ वर्ष: 1958

The Formation of the Maithili Language

लेखक / संपादक: Dr. Subhadra Jha
प्रकाशन / संस्थान: Royal Asiatic Society of Bengal, London
Jha, Subhadra. (1958). The Formation of the Maithili Language. London: Luzac & Company.

मैथिली भाषाक ऐतिहासिक ध्वनि-विकास, व्याकरण आ मिथिलाक्षर पाण्डुलिपि परंपरा पर प्रामाणिक शोधग्रंथ।

⚙️ तकनीकी मानक (यूनिकोड) वर्ष: 2011

Proposal to Encode the Tirhuta Script in ISO/IEC 10646 (Unicode Technical Committee Document L2/11-175R / N4035)

लेखक / संपादक: Anshuman Pandey
प्रकाशन / संस्थान: Unicode Consortium & ISO/IEC JTC1/SC2/WG2
Pandey, A. (2011). Proposal to Encode the Tirhuta Script in ISO/IEC 10646. Unicode Consortium Document L2/11-175R.

तिरहुता लिपिक यूनिकोड मानकीकरणक आधिकारिक तकनीकी दस्तावेज जाहिमे वर्णमाला, कोडपॉइंट आ रेंडरिंग नियम वर्णित अछि।

✍️ मैथिली लोक संपादकीय टिप्पणी वर्ष: 2026

मैथिली लोक संपादकीय विवेचना — तिरहुता आ मैथिली साहित्यक संबंध

लेखक / संपादक: मैथिली लोक संपादक मंडल
प्रकाशन / संस्थान: Maithili Lok Knowledge Architecture
Maithili Lok Editorial Team (2026). Tirhuta Script & Literary Heritage Overview.

मिथिलाक्षरक सांस्कृतिक प्रासंगिकता आ डिजिटल पुनरुद्धार संबन्धी संपादकीय विश्लेषण।

← लिपि सूची पर वापस जाउ
कैथी लिपि विवरण →